ΔολοφονΗθηκε απΟ μΕλος της συμμορΙας του με κΙνητρο τις λΙρες που μετΕφερε

ΠΑΥΛΟΣ ΜΕΛΑΣ: ΗΡΩΑΣ ΠΡΟ-ΚΑΤ

Η ΣΦΑΙΡΑ ΠΟΥ ΤΟΝ ΣΚΟΤΩΣΕ ΗΤΑΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ

Στο κλασσικό πορτραίτο του ο Παύλος Μελάς προσπαθεί να μιμηθή το αγέρωχο βλέμμα των Βούλγαρων ηγετών του VMRO Γκότσε Ντέλτσεφ, Ντάμιε Γκρούεφ, Κρίστε Μίσιρκωφ και Τόντορ Αλεξάντρωφ

"Στα Γιαννιτσά στα Βοδενά, στη Φλώρινα, στην Καστοριά πολέμησε με τα θεριά, Bουλγάρικα και Tουρκικά

είχε Μανιάτες διαλεχτούς, πολεμιστές οπλαρχηγούς, που κυνηγούσαν τα θεριά κι ήταν λιοντάρια φτερωτά"

Μανιάτικη "ραψωδία" στην μνήμη του Παύλου Μελά

«Το πνεύμα της υπαίθρου θέλει φόνους»

Λάμπρος Κορομηλάς, Ελληνας πρόξενος στην Θεσσαλονίκη. απόσπασμα από έκθεση, Μάϊος 1904

ΟΙ ΕΥΓΕΝΕΙΣ ΠΑΡΑΙΝΕΣΕΙΣ ΕΝΟΣ ΚΑΤΑ ΦΑΝΤΑΣΙΑ ΗΡΩΑ

"ΒοΥλγαρος να μη μεΙνΗ" (ΖΩΝΤΑΝΟΣ)

Οι τελευταίες λέξεις του Μελά (κατά την ελληνική εκδοχή) λίγο πρωτού ξεψυχίσει. Προπαγανδιστική αφίσσα 1906

Οι ΑΛΗΘιΝες συνθηκες θανατου ενος ΠΡΟκατασκευασμενου Ηρωα

ΤΟ ΕΘΝΙΚΟ ΘΡΙΛΕΡ ΤΟΥ ΜΑΚΕΔΟΝΙΚΟΥ ΑΓΩΝΑ

PAVLOS MELAS: Murdered by member of his gang for money

Ο Παύλος Μελάς (κάτω σειρά, τέταρτος από αριστερά) σε ανέκδοτη και μάλλον ανεπιθύμητη φωτογραφία εν μέσω της συμμορίας του

Στην ελληνική ιστοριογραφία ο Παύλος Μελάς του Μιχαήλ (1870-1904) αναγορεύθηκε πρωταγωνιστής, σύμβολο, ήρωας και μεγαλομάρτυρας του λεγόμενου "Μακεδονικού" αγώνα. Γεννήθηκε το 1870 στην Μασσαλία από γονείς Οθωμανικής υπηκοότητας που κατάγοντο από την νότια Αλβανία και είχαν μεταναστεύσει στην Γαλλία. Το 1876 η οικογένειά του εγκαταστάθηκε στην Αθήνα και απέκτησε την Ελληνική ιθαγένεια.

Το 1892 ο Παύλος Μελάς τελείωσε την σχολή Ευελπίδων ως ανθυπολοχαγός πυροβολικού και παντρεύτηκε την Ναταλία Δραγούμη, αδελφή του φίλου και συνεργάτη του Ιωνα Δραγούμη.

Μετά την αποφοίτησή του εντάχθηκε στην παρακρατική οργάνωση "Μακεδονικό Κομιτάτο" που ιδρύθηκε και δρούσε στην Αθήνα από τον εθνικιστή δημοσιογράφο Δημήτριο Καλαποθάκη. Τον Αύγουστο 1904 με την ιδιότητα του Ελληνα κομιτατζή (μέλος της παρακρατικής οργάνωσης Ελληνομακεδονικό κομιτάτο), διείσδυσε παράνομα στα Μακεδονικά εδάφη της Οθωμανικής αυτοκρατορίας (βιλαέτι Bitola) επί κεφαλής συμμορίας 35 ενόπλων μισθοφόρων από την Κρήτη και την Μάνη.

Αποστολή του ήταν να "εξουδετερώσει" την Βουλγαρική δράση και να τρομοκρατήσει τα Βουλγαρόφωνα χωριά της δυτικής Μακεδονίας. Παρά τον μύθο που πλάστηκε γύρο του, υπήρξε δειλός, δεν έριξε ούτε μία σφαίρα και θεωρείται τελείως ακατάλληλος γιά την αποστολή που ανέλαβε η οποία διήρκεσε μόλις 45 ημέρες.

Παρόμοιες ελληνικές μισθοφορικές συμμορίες, υπό την ηγεσία Eλλήνων αξιωματικών, έσφαξαν, βίασαν και πλιατσικολόγησαν. Οι αποκαλούμενοι "Ελληνες Μακεδονομάχοι" έσπειραν τον θάνατο στα Βουλγαρομακεδόνικα χωριά και προσπάθησαν, ανεπιτυχώς, να εμποδίσουν τον αυτονομιστικό αγώνα των Βουλγαρομακεδόνων. Κύριος στόχος τους η μεταστροφή των Βουλγαρικών κοινοτήτων που, από το έτος 1870, είχαν προσχωρήσει μαζικά στην Βουλγαρική Εξαρχία Κωνσταντινούπολης.

ΒΟΥΛΓΑΡΙΚΗ ΕΞΑΡΧΙΑ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗΣ

Η ΜΕΓΑΛΗ ΑΠΕΙΛΗ

Istanbul 1872: Το κληρικολαϊκό συμβούλιο της Βουλγαρικής Εξαρχίας υπό την προεδρία του Βούλγαρου Εξαρχου (Πατριάρχη) Antim (Ανθιμου)

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ: ΤΟ ΑΝΤΙΠΑΛΟ ΔΕΟΣ ΤΟΥ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΟΥ ΠΑΤΡΙΑΡΧΕΙΟΥ

Istanbul 1898: Ο ιστορικός ναός του Αγίου Στεφάνου, έδρα του Βουλγαρικού Πατριαρχείου Κωνσταντινούπολης αναγέρθηκε στην παραλία του Κεράτιου κόλπου στην συνοικία Φανάρι, λίγες εκατοντάδες μέτρα από το Ελληνικό Πατριαρχείο. Είναι ο μοναδικός ναός στον κόσμο που στηρίζεται σε σιδερένιο σκελετό χωρίς σκυρόδεμα.

ΚΑΘΕΔΡΙΚΟΣ ΝΑΟΣ ΒΟΥΛΓΑΡΙΚΟΥ ΠΑΤΡΙΑΡΧΕΙΟΥ

Το στολίδι της Σόφια: Καθεδρικός ναός Αλεξάνδρου Νέφσκυ. Κατασκευασμένος στο διάστημα 1882-1909 από Ρώσσους και Βούλγαρους αρχιτέκτονες είναι ο επιβλητικότερος ναός των Βαλκανίων με εξέχουσα αρχιτεκτονική διακόσμηση. Με συνολικό ύψος 52 μ. και ύψος χρυσοποίκιλτου τρούλλου 45 μ. φιλοξενεί μία από τις πλουσιότερες συλλογές εικόνων στον κόσμο

Η ελληνικΗ ΕΚΔΟΧΗ γιΑ τον θΑνατΟ του ΜελΑ

Στις 13 Οκτωβρίου 1904 και ενώ ο Μελάς βρισκόταν στο χωριό Статица (Στάτιστα) της Καστοριάς "προδόθηκε" στους Οθωμανούς από την Βουλγαρική συμμορία του Μήτρε Βλάχωφ και το σπίτι του κυκλώθηκε από Τουρκικό απόσπασμα. Με τους πρώτους πυροβολισμούς οι στρατιώτες σκόρπισαν και επικράτησε ησυχία. Τότε ο Μελάς με δύο συντρόφους του κατέβηκε στην αυλή του σπιτιού που είχαν καταφύγει, όταν ακούστηκε ένας πυροβολισμός, που τον έπληξε θανάσιμα στην πλάτη. Ξεψύχισε λίγο αργότερα, οι σύντροφοί του έκοψαν το κεφάλι για να μηαναγνωρισθή και μετέφεραν κρυφά το ακέφαλο σώμα γιά ενταφιασμό στην Καστοριά.

Ο Παύλος Μελάς ηρωποιήθηκε λόγω του θανάτου στην συγκεκριμένη αποστολή. Πρόκειται γιά έναν επίπλαστο μύθο που κατασκευάσθηκε και αναπαράχθηκε από τους ιδεολογικούς μηχανισμούς του ελληνικού κράτους, έναν μύθο που θεμελιώθηκε στην διαστρέβλωση των ιστορικών γεγονότων και στο απόλυτο ψέμμα

Τα εθνικιστικά έντυπα της εποχής διατυμπάνισαν τον θάνατο του Μελά σαν αποτέλεσμα συμπλοκής με Τουρκικό απόσπασμα. Η εφημερίδα "ΕΜΠΡΟΣ" ανήκε στον Πελοπονησιακής καταγωγής (Αρεόπολη Λακωνίας) Δημήτριο Καλαποθάκη, ιδρυτή του λεγόμενου Ελληνομακεδονικού Κομιτάτου (Greek Macedonian Committee)

Τα γεγονΟτα σΥμφωνα με τις επιστολΕς του Παυλου ΜελΑ

Ανούσια ταύτιση: Ο αρχαίος Ελληνας πολεμιστής αγκαλιά με τον τρομοκράτη "Μακεδονομάχο"

28 Αυγούστου 1904: Η συμμορία του Παύλου Μελά διέρχεται τα ελληνοτουρκικά σύνορα στην περιοχή Γρεβενών. Αποτελείται από 35 άτομα μεταξύ των οποίων ο Λάκης Πύρζας από την Φλώρινα, που θα παίξει και τον μοιραίο ρόλο στο τέλος του αρχηγού. Ολοι τους είναι μισθοφόροι με μηνιαίο μισθό 1-2 χρυσές λίρες. Ο Παύλος Μελάς που φέρει το ψευδώνυμο Μίκης Ζέζας κουβαλάει και μία τσάντα γεμάτη λίρες, πραγματικό θησαυρό, γιά την μισθοδοσία των συμμοριτών του και τις ανάγκες της επιχείρησης.

30 Αυγούστου 1904: Η πρώτη λιποταξία. Ο ληστής Θανάσης Βάγιας, μέλος της συμμορίας, λιποτακτεί μαζί με τον οπλισμό του, πηγαίνει στα Γρεβενά και καταδίδει στις Τουρκικές Αρχές την διείσδυση της συμμορίας στο Οθωμανικό έδαφος

1 Σεπτεμβρίου 1904: Το μέλος της συμμορίας Γιάννης Καραβίτης χάνεται γιά λίγο, περιπλανιέται ανάμεσα σε στάνες Βλάχων και πληροφορείται ότι κάποιοι Βλάχοι τσομπάνοι έχουν ειδοποιήσει τους Τούρκους της Σαμαρίνας. Αργά το βράδυ βρίσκει τους συντρόφους του και ανακοινώνει στον Μελά ότι οι Τούρκοι έχουν ειδοποιηθή.

7 Σεπτεμβρίου 1904: Φθάνουν στο ελληνικό χωριό Κοσταράζι και μοιράζονται σε δύο καταλύματα μέσα στο χωριό. Ο Μελάς στέλνει μήνυμα στον Μητροπολίτη Καστοριάς Γερμανό Καραβαγγέλη ζητώντας εφόδια και χρήματα, πράγμα το οποίο γίνεται. Σε επιστολή που αποστέλει στην γυναίκα του Ναταλία, ο Μελάς αναφέρει:

"Τρέμω και συγκινούμαι σκεπτόμενος ότι εγώ, ο οποίος ουδέ μύγα εσκεμμένως εσκότωσα ποτέ, από αύριο θα φονεύσω, θα δολοφονήσω ίσως και ανθρώπους ακόμα, τρέμω, αλλά ανυπομονώ να το κάμω"

12 Σεπτεμβρίου: Η συμμορία φθάνει στην μονή Τσιρίλοβου της οποίας ο ηγούμενος είναι έμπιστος του μητροπολίτη Καραβαγγέλη. Εκεί ο Μελάς ενώ συζητά με τον σύντροφό του Λάκη Πύρζα τον τρόπο εξόντωσης ενός Βούλγαρου της περιοχής, καταλαμβάνεται από κρίση συνείδησης και γράφει στην γυναίκα του:

"Μόλις τελείωσε η συζήτηση κατελήφθην από φοβεράν απογοήτευσιν. Τώρα εννόησα ότι δεν ημπορώ εγώ να διευθύνω τοιαύτην εργασίαν. Ετρεμα και είχα ρίγος, ησθανούμην την εαυτό μου ένοχον πριν ακόμα εγκληματίσω. Ησθανόμην ως εις την κόλασιν και εντελώς μόνος. Ελησμόνησα όλον το ωραίον και το υψηλόν και το ευγενές μέρος της αποστολής μου, και έβλεπα μόνον φόνους άγριους, δολίους, ερήμωσιν οικογενειών, απελπισίαν γονέων, τέκνων, αδελφών"

17 Σεπτεμβρίου - Οι πρώτες δολοφονίες: Η συμμορία του Μελά εισβάλει στο Βουλγαρικό χωριό Πρεκοπάνα κοντά στο Αμύνταιο και αιχμαλωτίζει τον εξαρχικό δάσκαλο και τον εξαρχικό παπά. Λίγο αργότερα οι δύο αιχμάλωτοι δολοφονούνται άνανδρα έξω από το χωριό από τον Φλωρινιώτη Λάκη Πύρζα, τον παλιό ληστή Θανάση Κατσαμάκα και τον Κρητικό Αντρέα Μπαρμπανδρέα. Μετά τους πρώτους αυτούς φόνους ο Μελάς καταλαμβάνεται από τύψεις συνειδήσεως και γράφει στην γυναίκα του:

"Καθ' όλο το διάστημα περιπατούσα ως μεθυσμένος, έκλαια σχεδόν διαρκώς"

Ο πυγμαχών Λέων: Προαιώνειο έμβλημα του Βουλγαρισμού

19 Σεπτεμβρίου: Η πρώτη απώλεια: Σε συμπλοκή με Τουρκικό απόσπασμα στο Βουλγαρικό χωριό Νέρεντ σκοτώνεται το μέλος της συμμορίας Φίλιππος Καπετανόπουλος από το χωριό Κατράνιτσα. Οι Τούρκοι ανακαλύπτουν στις τσέπες του σκοτωμένου ένα γράμμα του Παύλου Μελά προς τον πρόξενο Μοναστηρίου Καλλέργη. Η επιστολή προκαλεί Οθωμανικό διάβημα στην ελληνική κυβέρνηση και οδηγεί σε ανάκληση του έλληνα προξένου. Ολοι πλέον γνωρίζουν την ύπαρξη της ένοπλης ελληνικής συμμορίας στην Οθωμανική επικράτεια .

12 Οκτωβρίου: Η συμμορία διαχωρίζεται σε δύο ομάδες. Ο Μελάς με την δεύτερη ομάδα αποτελούμενη από 38 άτομα οδηγείται από τον συμμορίτη Γρηγόρη στο Εξαρχικό χωριό Στάτιστα (Статица μετέπειτα Μελάς) περιοχής Καστοριάς. Φθάνουν γύρο στα μεσάνυχτα. Με την βοήθεια ενός εντόπιου, του Ντίνα Στεργίου, μοιράζονται σε πέντε σπίτια.

Ο Μελάς αποσύρεται στο διόροφο σπίτι του Τράϊκου Καντζάκη γιά ανάπαυση μαζί με τους Λάκη Πύρζα, Πέτρο Χατζητάση, Ντίνα Θεόδωρο και Γιώργο Στρατηνάκη. Στο δεύτερο κατάλυμα μένουν οι Γιώργος Βαλάνης, Νίκος Γυαλίρης, Μιχαήλ Αθήτου, Σταμάτης Χριστοδουλάκης, Μάρκος Παπαμαρκάκης, Νίκος Καλικιαδάκης και Χρήστος Γεωργίου. Στα άλλα καταλύματα μένουν οι οπλαρχηγοί Καραλίβανος και Μπισμπίκης με 8 άντρες, ο Ιωάννης Πούλακας με 6 άντρες και οι Κατσαμάκας και Λαμπρινός Βρανάς με 10 άντρες.

Τρίτη 13 Οκτωβρίου 1904: Η μοιραία ημέρα: Το πρωϊ ο Ντίνας φέρνει στο κατάλυμα του Μελά μερικούς πρόκριτους στους οποίους γίνεται εθνικό κήρυγμα γιά μεταμέλεια και επιστροφή στο Πατριαρχείο. Σύμφωνα με συνέντευξη του Χιλμή Πασά, το μεσημέρι μία αγρότισσα από το χωριό πηγαίνει στο κοντινό χωριό Κονομλάντι όπου εδρεύει Τουρκικό απόσπασμα και καταγγέλει την διαμονή της ελληνικής συμμορίας στην Σιάτιστα. Στις 4 το απόγευμα ο Μελάς μαθαίνει ότι 130 Τούρκοι στρατιώτες πλησιάζουν στο χωριό. Οι άντρες του ζητάν να φύγουν στο βουνό, εκείνος όμως διατάζει να μείνουν πιστεύοντας πως οι Τούρκοι είναι περαστικοί. Οι στρατιώτες μπαίνουν στο χωριό και περικυκλώνουν το σπίτι που κρύβεται ο Βολάνης με την ομάδα του στο κάτω μέρος του χωριού. Ενας Αλβανός λόχίας σπάζει την πόρτα με τσεκούρι και αρχίζει η ανταλαγή πυροβολισμών που κρατάει μέχρι τις 10 το βράδυ. Τελικά οι 7 πολιορκημένοι παραδίδονται και οδηγούνται στην Καστοριά γιά ανάκριση.

Στην διάρκεια της συμπλοκής οι υπόλοιποι άντρες της συμμορίας ξεγλιστρούν στο σκοτάδι από τα υπόλοιπα τέσσερα σπίτια και κρύβονται στα γύρο δάση. Οι περισσότεροι δεν γνωρίζουν πως άφησαν πίσω τους νεκρό τον αρχηγό τους Παυλο Μελά κάτω από συνθήκες ιδιαίτερα ύποπτες. Ο θάνατός του θα αποδοθή αργότερα σε αδέσποτο τουρκικό βόλι που τον βρήκε πισώπλατα καθώς προσπαθούσε να διαφύγει έχοντας πίσω του τον συμμορίτη Λάκη Πύρζα. Η τσάντα με τις λίρες που κρατούσε έκανε φτερά. Οι συνθήκες του θανάτου αποτελελούν στην κυριολεξία έναν αδέξια κατασκευασμένο μύθο, ένα χοντροκομμένο ιστορικό ψέμα αναπαραγόμενο συνεχώς από τον ελληνικό προπαγανδιστικό μηχανισμό

ΜΙΑ ΑΔΕΣΠΟΤΗ ΣΦΑΙΡΑ ΠΟΥ ΗΛΘΕ ΑΠΟ ΤΟ ΠΟΥΘΕΝΑ

Η ΑΛΗΘΕΙΑ ΓΙΑ ΤΟΝ ΘΑΝΑΤΟ ΤΟΥ ΜΕΛΑ

Ο ιστορικός όρκος του VMRO: Ελευθερία ή θάνατος γιά την Μακεδονία

Το 1927, είκοσι τρία χρόνια μετά τον θάνατο του Μελά, πραγματοποιήθηκε μνημόσυνο στην Σιάτιστα με πρωτοβουλία του "Μακεδονομάχου" Τσόντου Βάρδα. Στο μνημόσυνο παραβρέθηκε και ο Πέτρος Χατζητάσης που βρισκόταν κρυμένος μαζί με τον Μελά στο διόροφο σπίτι, ο οποίος έκανε αναπαράσταση του γεγονότος.

Σύμφωνα λοιπόν με την μαρτυρία του Χατζητάση ο Μελάς άφησε αβοήθητους τον Βολάνη και την ομάδα του γιά να μη φανερωθή η δική του κρυψώνα. Πράγματι το σπίτι που κρυβόταν ο Μελάς δεν περικυκλώθηκε από τους Τούρκους.

Οταν νύχτωσε κατέβηκε από την εσωτερική σκάλα στο ισόγειο γιά να ανιχνεύσει το γύρο μέρος. Κρατούσε όπως πάντα την τσάντα με τις λίρες και πίσω του ακολουθούσε ο Λάκης Πύρζας με το όπλο προτεταμένο. Οι υπόλοιποι τρεις άντρες παρέμειναν επάνω.

"Μόλις είχαν πατήσει στο κατόφλι της σκάλας, λέει o Χατζητάσης, ακούστηκε ένας μοναχικός πυροβολισμός κι ένα ωχ ! Κατεβήκαμε αμέσως στην αυλή και βρήκαμε τον αρχηγό νεκρό.Τον μεταφέραμε αμέσως, τον κρύψαμε στο σταύλο και φύγαμε. Δεύτερος πυροβολισμός δεν ακούστηκε"

Στην συνέχεια της αφήγησής του ο Χατζητάσης συμπεραίνει ότι ο πυροβολισμός προήλθε από εκπυρσοκρότηση του όπλου του Λάκη Πύρζα. Κανένας δεν μπορεί να υποστηρίξει με βεβαιότητα εάν η εκπυρσοκρότηση ήταν τυχαία ή ηθελημένη. Ο Πύρζας πήρε τη τσάντα του αρχηγού, εγκατέλειψε τον αγώνα, έγινε άφαντος και ξαναεμφανίσθηκε το επόμενο καλοκαίρι στην Μακεδονία. Μαζί με την τσάντα εξαφανίσθηκε και ένας ολόκληρος θησαυρός από χρυσές λίρες και εικοσόφραγγα που προορίζονταν γιά την μισθοδοσία των συμμοριτών της ομάδας και τις αμοιβές των εντόπιων καταδοτών.

Ο Τάκης Κύρου που άκουσε την διήγηση του Χατζητάση τονίζει πως ο Πύρζας εξαφανίσθηκε μαζί με τις λίρες, ενώ ο νέος Ελληνας πρόξενος στο Μοναστήρι Φίλιππος Κοντογούρης σε επιστολή του προς τον Υπουργό Εξωτερικών Ρωμανό με ημερομηνία 19-10-1904, δηλ. 6 ημέρες μετά το συμβάν, θεωρεί την διαγωγή του Πύρζα μετά τα γεγονότα στην Στάτιστα ως αξιοκατάκριτο.

Η ΤΟΥΡΚΙΚΗ ΕΚΔΟΧΗ ΓΙΑ ΤΟΝ ΘΑΝΑΤΟ ΤΟΥ ΜΕΛΑ

Σύμφωνα με δημοσιεύματα του επίσημου Οθωμανικού τύπου που είδαν το φώς της δημοσιότητας τον Οκτώβριο 1904, ο Μελάς δεν σκοτώθηκε από Τουρκική περίπολο αλλά δολοφονήθηκε από τον Ελληνα συμμορίτη Λάκη Πύρζα ο οποίος τον μισούσε θανάσιμα επειδή ο Μελάς τον είχε κακοποιήσει λίγες ημέρες νωρίτερα λόγω της απειθαρχίας του. Στην συνέχεια ο φονιάς εξαφανίσθηκε μαζί με την τσάντα του αρχηγού που περιείχε τις χρυσές λίρες για την μισθοδοσία της μισθοφορικής συμμορίας.

ΟΙ ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΕΣ ΤΟΥ ΛΕΙΨΑΝΟΥ

Ο τάφος του Μελά στον περίβολο της Μητρόπολης Καστοριάς

Αμέσως μετά το θάνατο του Μελά στο Βουλγαρόφωνο χωριουδάκι Στάτιστα της Καστοριάς, το πτώμα του ενταφιάσθηκε επιτόπου. Η ανακοίνωση ωστόσο του θανάτου από τις αθηναϊκές εφημερίδες τις επόμενες μέρες, οδήγησε σε έναν αγώνα δρόμου ανάμεσα στον ελληνικό μηχανισμό και τις οθωμανικές αρχές για την κατοχή της σορού. Απόσπασμα του τουρκικού στρατού ανακρίνει βίαια τους προύχοντες του χωριού, ενώ ο ντόπιος οπλαρχηγός Παύλος Κύρου στέλνει ένα νεαρό, ονόματι Ντίνε, να ξεθάψει το πτώμα και να το μεταφέρει στο ελεγχόμενο από την ελληνική παράταξη, χωριό Ζέλοβο (σημ. Ανταρτικό).

Μπροστά στην αδυναμία του να μεταφέρει μέσα από τα μπλόκα ολόκληρο σώμα, ο τελευταίος δε διστάζει: Kόβει το κεφάλι του νεκρού, το βάζει σε ένα ντορβά και το μεταφέρει στο Ζέλοβο. Στα χέρια του στρατού θα πέσει ένα πτώμα ακέφαλο και ως εκ τούτου, μη αναγνωρίσιμο. Το μεταφέρουν "επί κρεβάτου" στην πόλη της Καστοριάς και το ίδιο βράδυ το παραδίδουν στο μητροπολίτη Γερμανό Καραβαγγέλη για τα περαιτέρω. Θαμμένα στον περίβολο της μητρόπολης, τα οστά του Μελά θα παραμείνουν στο ιερό του ναού, περιμένοντας το κεφάλι που λείπει.

Η πορεία του τελευταίου δε θα είναι λιγότερο επεισοδιακή. Από το Zelovo μεταφέρεται, πάντα μέσα στο ντορβά, από το διπλωματικό υπάλληλο του προξενείου Μοναστηρίου Βασίλειο Αγοραστό στο Πισοδέρι και "ενταφιάζεται" προσωρινά μέσα σ' ένα ξύλινο κιβώτιο, τυλιγμένο με σάβανα φερμένα από την Ιερουσαλήμ. Θα παραμείνει εκεί μέχρι τον Απρίλιο του 1907 όταν η χήρα του Μελά παίρνει την άδεια των οθωμανικών αρχών να μεταφέρει τα λείψανα του συζύγου της στην Αθήνα. Καμουφλαρισμένη μέσα σε μια επισκοπική μίτρα, η κεφαλή (ή, μάλλον, ό,τι απέμενε απ' αυτήν) ταξιδεύει ξανά από το Πισοδέρι ως την Καστοριά για την επανασυγκόλληση του λειψάνου.

ΣΤΟΝ ΤΟΠΟ ΤΟΥ ΦΟΝΙΚΟΥ ΕΠΕΙΤΑ ΑΠΟ 100 ΧΡΟΝΙΑ

Λείψανα Μακεδονομάχων με καρναβαλικές στολές επισκέτονται συχνά το υπό κατάρρευση μοιραίο σπίτι στην Στάτιστα, όπου δολοφονήθηκε ο Μελάς από μέλος της συμμορίας του

Η ΜΑΧΗ ΤΩΝ ΑΔΡΙΑΝΤΩΝ

Ο ΠΑΥΛΟΣ ΜΕΛΑΣ ΦΡΟΥΡΟΣ ΤΗΣ ..SOLUN

Με την αναζωπύρωση του Μακεδονικού ζητήματος στις αρχές της δεκαετίας του 1990, ο ορειχάλκινος αδριάντας του Παύλου Μελά στήθηκε εσπευσμένα στην Solun-Θεσσαλονίκη μπροστά στο κτίριο της Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών

ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΠΑΡΑΔΟΞΟ: ΤΙΜΗ ΚΑΙ ΣΤΟΝ ΦΟΝΙΑ


Λάκης Πύρζας: Βασικός ύποπτος	Φλώρινα: Μαρμάρινη προτομή του "Ελληνόβλαχου Μακεδονομάχου" Νικόλαου (Λάκη) Πύρζα, ο οποίος κατά την επικρατέστερη εκδοχή, δολοφόνησε πισώπλατα τον Παύλο Μελά